Hulpverlening & AI chatbots

We zitten middenin een nieuwe technologische revolutie. Artificiële intelligentie (AI) en chatbots zoals My AI (Snapchat), META AI, Character.AI, Vibe, Gemini, Claude, Replika of Lumo zijn niet meer weg te denken uit ons dagelijks leven. Met hypersonische snelheden hebben ze hun weg gevonden, ook op het domein van welzijnswerk en de geestelijke gezondheidszorg. Applicaties zoals ChatGPT kunnen ondersteuning bieden door het aanreiken van informatie en ze geven degelijk advies bij bijvoorbeeld alledaagse stress of milde psychische klachten. 1 op de 3 van de gebruikers praat er over hun mentale gezondheid, vooral jongeren geven aan al eens ‘psychologische hulp’ gezocht te hebben via AI. Experts waarschuwen hierbij, dat een chatbot nooit een menselijke therapeut volledig kan vervangen. Het is belangrijk om deze technologie bewust en kritisch te gebruiken, ook om te weten wanneer aanvullende menselijke ondersteuning aangewezen is.

De huidige mogelijkheden: Wat kan een chatbot wél?

Voor veel mensen is de drempel naar de professionele hulpverlening hoog, of zijn er lange wachtlijsten. Info- en hulpsites zoals OnlinePsyHulp willen de drempel tot hulp wel verlagen, echter niet iedereen kent op dit moment het aanbod. Het succes van chatbots is te verklaren door enkele eigenschapen ervan:

• 24/7 bereikbaar en laagdrempelig: Een chatbot is altijd beschikbaar, reageert direct en oordeelt niet. Dit maakt het voor gebruikers makkelijker om openhartig over hun gevoelens te praten.
• Praktische ondersteuning en psycho-educatie: Chatbots blinken uit in het structureren van gedachten en info, het aanreiken van praktische planningshulp en het uitleggen van psychologische concepten.
• Oefeningen en reflectie: Ze kunnen bruikbare reflectievragen stellen of je bij cognitieve gedragstherapeutische oefeningen begeleiden om milde angst- of stressklachten te verminderen.
• Oefenterrein: Het geeft de mogelijkheid om te oefenen in het aansnijden van een lastig thema of het delen van gevoelige info, als mogelijke opstap om dit nadien ook in een face-to-face gesprek te kunnen brengen. Het kan helpen om de juiste woorden te vinden, te oefenen in het uiten en delen van emoties.

Risico's: Waar moet je op letten als gebruiker?

Wetenschappers en gezondheidswerkers benadrukken dat algemene AI-systemen niet zijn ontworpen als medische hulpmiddelen. Volgens expert Tom Van Daele en inzichten uit het Vlaamse project AI-CARES kleven er toch ook nog duidelijke risico's aan:

• Gebrek aan échte empathie: Een chatbot heeft geen gevoelens of bewustzijn. Het simuleert empathie op basis van taalpatronen, wat bij diepere emotionele problemen (zoals heftige emoties, trauma, zware depressie of misbruik) tekortschiet.
• Hallucinaties en onbetrouwbare bronnen: AI-modellen durven informatie te verzinnen of zich te baseren op onbetrouwbare internetbronnen of -fora. Dit kan leiden tot foutieve adviezen.
• Extreme meegaandheid: Chatbots neigen ernaar de gebruiker altijd gelijk te geven. Hierdoor kunnen destructieve gedachten of ongezonde gedragspatronen onbewust worden bevestigd in plaats van doorbroken. Wat bijvoorbeeld psychologen en artsen in hun opleiding leren is dat herstel/therapie juist vraagt om verkenning en confrontatie van ongezonde patronen, om tot verandering te kunnen komen.
• Die Tech-bedrijven met vooral commerciële belangen hebben er voordeel aan dat mensen urenlang hun smartphone gebruiken, om zo inkomsten uit reclame te genereren of data te verzamelen voor allerlei (verkoops)doeleinden. Een pervers gevolg is dat men via ‘loops’ mensen probeert te ‘binden’ aan het scherm, ze zo verslaafd maakt. Er zijn ook chatbots zoals Lumo, die je chats niet bewaren, je info niet delen of je info niet gebruiken om AI-modellen te trainen.
• Privacy en gegevensdeling: Gevoelige mentale data die je deelt met commerciële chatbots kunnen in handen vallen van grote techbedrijven en gebruikt worden om AI-modellen verder te trainen. Soms wordt persoonlijke en gevoelige info zelfs terug gedeeld met anderen. Hoewel er in sommige gevallen ook wel mogelijkheden bestaan om je hiervoor uit te schrijven en zo je gegevens te beschermen.
• Geen crisisdetectie: Een chatbot herkent signalen van acute crisis of suïcidaliteit niet altijd even accuraat en kan niet tijdig ingrijpen of adequaat doorverwijzen.

Conclusie

Een chatbot kan een waardevolle aanvulling zijn om info beter te begrijpen, voor psycho-educatie, zelfreflectie en structuur, zolang het om goede info gaat en eventuele klachten mild zijn. Best volg je hierbij ADVIEZEN zoals:

• Controleer belangrijke informatie, want AI kan overtuigend klinken en toch fouten maken.
• Wees voorzichtig met het delen van persoonlijke en gevoelige gegevens.
• Let erop wanneer je steeds meer bevestiging zoekt bij een chatbot of menselijke contacten begint te vermijden.
• Zoek ook menselijke ondersteuning wanneer klachten meer ernstig zijn, blijven aanslepen of je dagelijks functioneren beïnvloeden.
• Zodra er sprake is van ernstige of complexe psychische problematiek, bijvoorbeeld bij meerdere klachten of klachten die samenhangen (bv angst en middelengebruik), blijft de menselijke professional onvervangbaar.
• Veel AI-training en massaal AI-gebruik zijn niet goed voor het milieu. Om meer milieubewust ermee om te gaan, ga je best slim prompten. Zo vermijd je overmatig gebruik omdat je minder bijvragen moet stellen bij de resultaten

Bij OnlinePsyHulp vind je betrouwbare wetenschappelijke informatie, zelfhulp-oefeningen en de mogelijkheid om met een professionele hulpverlener online gesprekken te hebben. Dit is gratis en kan anoniem.